Khi nhắc đến thế giới hiện đại ở thế kỷ 21, người ta thường nghĩ ngay đến những tòa nhà cao tầng chọc trời, xe điện thông minh, công nghệ trí tuệ nhân tạo (AI) và những chuyến du hành vũ trụ thương mại. Tuy nhiên, ở một góc khác của hành tinh, tồn tại những vùng đất mà ở đó, cuộc sống hàng ngày vẫn là một cuộc đấu tranh sinh tồn đúng nghĩa.
Khi tìm kiếm câu trả lời cho câu hỏi: quốc gia nào nghèo nhất thế giới?, các nhà kinh tế học và tổ chức quốc tế như Ngân hàng Thế giới (World Bank) hay Quỹ Tiền tệ Quốc tế (IMF) thường dựa vào thước đo GDP (PPA) bình quân đầu người – tức Tổng sản phẩm quốc nội tính theo sức mua tương đương chia cho dân số.
Bài viết này sẽ đưa bạn đi sâu phân tích toàn diện về bức tranh kinh tế – xã hội của những quốc gia nghèo nhất hành tinh, đào sâu những nguyên nhân gốc rễ dẫn đến bẫy nghèo đói và tìm kiếm những tia hy vọng cho tương lai của những vùng đất này.
Bức tranh toàn cảnh về sự nghèo đói
Để hiểu được mức độ quốc gia nào nghèo nhất thế giới chúng ta cần nhìn vào những con số thực tế thay vì chỉ dùng những khái niệm trừu tượng.
Cuộc sống dưới ngưỡng “Nghèo cực độ”
Ngân hàng Thế giới quy định mức “nghèo cực độ” (extreme poverty) là sống với mức thu nhập dưới 2,15 USD/ngày. Tại các quốc gia như Nam Sudan hay Burundi.
Hơn 80% dân số sống dưới ngưỡng nghèo cực độ này.
Đa số người dân phải sống dựa vào nền nông nghiệp tự cung tự cấp lạc hậu, “trời cho sao ăn vậy”, phụ thuộc hoàn toàn vào thời tiết.
Tỷ lệ lạm phát phi mã khiến đồng nội tệ mất giá nghiêm trọng, người dân dù cầm trên tay xấp tiền lớn cũng khó lòng mua nổi một bao gạo hay một lít dầu ăn.
Khủng hoảng an ninh lương thực và y tế
Nạn đói kinh niên: Hàng triệu người luôn ở trong tình trạng thiếu ăn nghiêm trọng. Trẻ em suy dinh dưỡng thể thấp cọc chiếm tỷ lệ lớn, ảnh hưởng vĩnh viễn đến sự phát triển trí tuệ và thể chất của thế hệ tương lai.
Y tế sụp đổ: Tỷ lệ tử vong ở trẻ sơ sinh và bà mẹ khi sinh nở nằm ở mức cao nhất thế giới. Các bệnh truyền nhiễm có thể phòng ngừa dễ dàng như sốt rét, tiêu chảy, lao phổi hay dịch tả vẫn liên tục cướp đi hàng ngàn sinh mạng mỗi năm do thiếu vắc-xin, thuốc uống và bác sĩ chuyên khoa.
Nguyên nhân gốc rễ dẫn đến sự đói nghèo
Sự nghèo đói cùng cực của một quốc gia không bao giờ là kết quả của một nguyên nhân đơn lẻ. Nó là một “vòng xoáy lẩn quẩn” (vicious cycle) phức tạp được đan dệt từ lịch sử, chính trị, địa lý và xã hội.
Nội chiến kéo dài và xung đột sắc tộc
Đây được coi là “vết thương chí mạng” hủy hoại các đất nước nghèo nhất thế giới.
Ví dụ điển hình tại Nam Sudan: Sau khi giành độc lập từ Sudan vào năm 2011 với bao hy vọng, đất nước này nhanh chóng rơi vào cuộc nội chiến khốc liệt bắt đầu từ năm 2013 do tranh danh quyền lực giữa các phe phái chính trị và sắc tộc. Cuộc chiến đã làm hàng trăm nghìn người chết, đẩy hàng triệu người phải bỏ nhà cửa đi tị nạn.
Khi chiến tranh xảy ra, các nguồn lực phát triển đều bị tiêu tốn vào vũ khí. Ruộng đồng bị bỏ hoang, trường học và bệnh viện bị phá hủy. Không một nhà đầu tư nước ngoài nào dám rót vốn vào một vùng đất mà tiếng súng có thể nổ ra bất cứ lúc nào.
Bất ổn thể chế và tham nhũng
Ở nhiều quốc gia nghèo nhất, bộ máy quản lý nhà nước hoạt động kém hiệu quả hoặc bị thao túng bởi tham nhũng.
Nguồn viện trợ quốc tế hàng triệu USD từ Liên Hợp Quốc hay các tổ chức phi chính phủ đôi khi không đến được tay người dân nghèo mà bị thất thoát qua nhiều tầng nấc trung gian.
Thiếu hụt một hệ thống pháp luật minh bạch để bảo vệ quyền sở hữu tài sản tư nhân, khiến người dân và doanh nghiệp không có động lực để tích lũy tài sản hay mở rộng sản xuất.
Cuộc cạnh tranh về tài nguyên
Những bản tin tức tổng hợp số cho thấy, trái ngược với suy nghĩ của nhiều người rằng các nước nghèo là do nghèo tài nguyên, nhiều quốc gia như Nam Sudan (dầu mỏ) hay Cộng hòa Trung Phi (kim cương, vàng, uranium) lại sở hữu nguồn tài nguyên thiên nhiên cực kỳ phong phú.
Các phe phái tranh giành quyền kiểm soát mỏ dầu hoặc mỏ khoáng sản để làm nguồn tài chính đánh nhau, thay vì dùng tiền bán tài nguyên để xây dựng đất nước.
Nền kinh tế phụ thuộc hoàn toàn vào việc xuất khẩu thô một loại tài nguyên duy nhất, khiến đất nước cực kỳ dễ bị tổn thương khi giá hàng hóa trên thị trường thế giới sụt giảm.
Biến đổi khí hậu và thảm họa thiên nhiên
Các quốc gia nghèo nhất thế giới lại là những nạn nhân chịu ảnh hưởng nặng nề nhất của biến đổi khí hậu dù họ đóng góp lượng khí thải carbon gần như bằng 0.
Hạn hán và lũ lụa kỷ lục: Vùng Đông và Trung Phi thường xuyên chịu cảnh nắng hạn kéo dài làm đất đai nứt nẻ, tiếp sau đó là những trận lũ lụt lịch sử cuốn trôi toàn bộ hoa màu và nhà cửa của người dân. Sự thất thường của thời tiết khiến người nông dân trắng tay liên tục.
Khủng hoảng giáo dục và chất lượng nguồn nhân lực
Tỷ lệ mù chữ tại các quốc gia này thuộc hàng cao nhất thế giới (ở Nam Sudan, tỷ lệ người biết chữ chỉ khoảng 20 – 30%). Trẻ em – đặc biệt là bé gái – không được đến trường vì phải đi kiếm ăn, lấy nước xa hàng cây số hoặc do ảnh hưởng của chiến tranh. Thiếu giáo dục đồng nghĩa với việc thế hệ tương lai không có kỹ năng lao động hiện đại, tiếp tục bị giam cầm trong cái bẫy nghèo đói của thế hệ trước.
Những giải pháp giúp các nước thoát nghèo trên thế giới
Nghèo đói là một bài toán khó, nhưng không phải là không có lời giải. Lịch sử thế giới từng chứng kiến nhiều quốc gia xuất phát điểm rất nghèo nhưng đã vươn lên mạnh mẽ (như Hàn Quốc thập niên 1950 hay Việt Nam sau chiến tranh). Để các quốc gia như Nam Sudan hay Burundi có thể thoát khỏi “vũng lầy”, cần có một chiến lược tổng thể và lâu dài.
Hòa bình và ổn định chính trị là điều kiện tiên quyết
Không có hòa bình, mọi nỗ lực viện trợ hay phát triển đều như “dội nước vào lá khoai”.
Cần có sự cam kết chân thành từ các phe phái trong nước để chấm dứt xung đột vũ trang.
Xây dựng một chính quyền hòa hợp dân tộc, minh bạch và có trách nhiệm giải trình trước nhân dân.
Tập trung vào Y tế và Giáo dục căn bản
Con người là nền tảng của mọi sự phát triển.
Cộng đồng quốc tế và chính phủ cần ưu tiên ngân sách cho chương trình tiêm chủng mở rộng, cung cấp nước sạch và bữa ăn học đường cho trẻ em.
Xóa nạn mù chữ và đào tạo nghề ngắn hạn (nông nghiệp hiện đại, cơ khí cơ bản, may mặc) giúp người dân tự tạo ra thu nhập.
Hiện đại hóa nông nghiệp và phát triển hạ tầng cơ sở
Hướng dẫn người dân áp dụng các kỹ thuật canh tác chịu hạn, sử dụng giống cây trồng năng suất cao và xây dựng hệ thống thủy lợi nhỏ.
Xây dựng các tuyến đường giao thông huyết mạch nối các vùng sản xuất với thị trường để nông sản không bị thối hỏng do không vận chuyển đi tiêu thụ được.
Vai trò điều chỉnh của viện trợ quốc tế
Viện trợ quốc tế là nguồn sống không thể thiếu đối với các quốc gia nghèo nhất hiện nay. Tuy nhiên, hình thức viện trợ cần chuyển dịch từ “cho cá” (viện trợ nhân đạo khẩn cấp) sang “cho cần câu” (viện trợ phát triển bền vững):
Hỗ trợ xây dựng thể chế, chuyển giao công nghệ nông nghiệp và năng lượng mặt trời giá rẻ.
Xóa nợ hoặc giãn nợ để chính phủ các nước nghèo có dư địa ngân sách đầu tư cho an sinh xã hội.
Kết luận
Khi nhìn vào cuộc sống gian lao tại quốc gia nghèo nhất thế giới, chúng ta không chỉ cảm thấy may mắn vì những gì mình đang có – một mái nhà an toàn, một bữa ăn ấm cúng, một ly nước sạch hay một nền giáo dục đàng hoàng. Những tin tức về bức tranh ấy còn là một lời thức tỉnh sâu sắc về trách nhiệm của cộng đồng quốc tế.
Trong một thế giới ngày càng kết nối chặt chẽ, sự nghèo đói và bất ổn ở một góc xa xôi của hành tinh không còn là chuyện riêng của vùng đất đó. Giúp đỡ các quốc gia nghèo nhất vươn lên không chỉ là một hành động từ thiện hay lòng trắc ẩn đơn thuần, mà là đầu tư cho sự bình yên và phát triển bền vững của chính tương lai loài người.
Nguồn: Sưu tầm
