Trong suốt hơn hai thế kỷ kể từ khi Liên Hợp Quốc bắt đầu thu thập và lưu trữ các số liệu thống kê về nhân khẩu học, Trung Quốc luôn giữ vững vị trí là quốc gia đông dân nhất hành tinh. Tuy nhiên, lịch sử đã chính thức sang trang. Vào tháng 4 năm 2023, Liên Hợp Quốc công bố một cột mốc mang tính bước ngoặt: Ấn Độ chính thức vượt qua Trung Quốc để trở thành quốc gia đông dân nhất thế giới, với quy mô dân số vượt mức 1,428 tỷ người.
Bài viết này sẽ đi sâu phân tích toàn diện mọi khía cạnh của Quốc gia đông dân nhất thế giới từ việc giải mã bức tranh nhân khẩu học, sức mạnh kinh tế, bối cảnh văn hóa và những bài toán vĩ mô mà New Delhi phải đối mặt trong kỷ nguyên mới.
Cột mốc lịch sử – sự chuyển giao “quyền trượng nhân khẩu học”
Để hiểu được vì sao Ấn Độ vươn lên vị trí số một về Quốc gia đông dân nhất thế giới, chúng ta cần nhìn lại các chính sách dân số đối lập giữa hai gã khổng lồ châu Á trong suốt nửa thế kỷ qua.
Vào cuối những năm 1970, cả Ấn Độ và Trung Quốc đều đối mặt với nỗi lo sợ về sự bùng nổ dân số không thể kiểm soát. Trung Quốc đã áp dụng “Chính sách một con” (One-child policy) vô cùng hà khắc vào năm 1980.
Mặc dù chính sách này giúp Bắc Kinh kìm hãm thành công đà tăng dân số và thúc đẩy tăng trưởng kinh tế thần tốc trong ngắn hạn, nhưng nó lại để lại di chứng nặng nề là sự suy giảm tỷ lệ sinh nghiêm trọng và tình trạng già hóa dân số tăng tốc chóng mặt. Đến năm 2022, dân số Trung Quốc lần đầu tiên sụt giảm kể từ nạn đói những năm 1960.
Ngược lại, tại Ấn Độ, các nỗ lực kiểm soát dân số (như chương trình triệt sản bắt buộc gây tranh cãi dưới thời Thủ tướng Indira Gandhi vào thập niên 1970) đã vấp phải sự phản đối dữ dội từ dân chúng trong một nền dân chủ đa nguyên. Kể từ đó, Ấn Độ chuyển sang phương pháp kiểm soát dân số mềm mỏng hơn, thông qua việc nâng cao nhận thức, phổ cập giáo dục và cải thiện quyền của phụ nữ.
Kết quả là, tỷ lệ sinh của Ấn Độ giảm dần theo thời gian một cách tự nhiên và bền vững hơn. Từ mức trung bình 5,7 con/phụ nữ vào năm 1950, hiện tại tỷ lệ này đã giảm xuống mức khoảng 2,0 con/phụ nữ (vừa vặn với mức sinh thay thế). Tốc độ giảm sinh chậm hơn giúp Ấn Độ tiếp tục đà tăng trưởng dân số ổn định và chính thức soán ngôi Trung Quốc.
Giải mã bức tranh nhân khẩu học đặc thù của Ấn Độ
Nhân khẩu học của Ấn Độ không phải là một khối đồng nhất. Bức tranh này được phác họa bởi hai đặc trưng cốt lõi: một quốc gia cực kỳ trẻ trung và sự phân hóa sâu sắc giữa các vùng miền.
Quốc gia của tuổi trẻ
Trong khi phần lớn các nền kinh tế lớn trên thế giới (Châu Âu, Nhật Bản, Hàn Quốc, Trung Quốc) đang phải đau đầu giải bài toán dân số già, thì Ấn Độ lại sở hữu một “suối nguồn tươi trẻ”.
Độ tuổi trung bình của người dân Ấn Độ hiện nay chỉ là 28 tuổi (so với 39 tuổi ở Trung Quốc và 38 tuổi ở Mỹ).
Hơn 600 triệu người Ấn Độ ở độ tuổi dưới 25 (chiếm gần một nửa dân số).
Hơn 68% dân số nằm trong độ tuổi lao động (từ 15 đến 64 tuổi).
Đây chính là “Lợi tức nhân khẩu học” (Demographic Dividend) – một cửa sổ cơ hội vàng khi tỷ lệ người trong độ tuổi lao động vượt trội so với tỷ lệ người phụ thuộc (trẻ em và người già). Nếu được đào tạo kỹ năng và cung cấp đủ việc làm, lực lượng này sẽ tạo ra nguồn của cải khổng lồ, thúc đẩy tiêu dùng nội địa và tiết kiệm quốc gia, đưa nền kinh tế cất cánh.
Sự phân hóa Bắc – Nam sâu sắc
Nhân khẩu học Ấn Độ chứng kiến sự chia rẽ rõ rệt giữa hai miền.
Khu vực phía Nam (như bang Kerala, Tamil Nadu): Nơi có nền kinh tế phát triển, tỷ lệ nữ giới biết chữ cao, hệ thống y tế tốt. Tỷ lệ sinh ở miền Nam đã giảm xuống dưới mức thay thế từ lâu. Dân số ở đây đang có xu hướng già đi nhanh chóng.
Khu vực phía Bắc (như bang Uttar Pradesh, Bihar): Đây là những bang nghèo hơn, nông nghiệp là chủ đạo, trình độ học vấn thấp hơn và tỷ lệ sinh vẫn ở mức rất cao. Động lực tăng trưởng dân số của Ấn Độ trong những thập kỷ tới sẽ chủ yếu đến từ các bang phía Bắc này.
Sự chênh lệch này tạo ra thách thức lớn về quản trị quốc gia. Phía Nam tạo ra nhiều của cải và đóng thuế nhiều hơn, nhưng nguồn lực lại phải san sẻ để nuôi dưỡng và phát triển cơ sở hạ tầng cho lượng dân số bùng nổ ở phía Bắc khiến nước này trở thành Quốc gia đông dân nhất thế giới.
Kinh tế Ấn Độ – “lợi tức” và “gánh nặng” nhân khẩu học
Với một nước đông dân nhất thế giới thì Ấn Độ là một thị trường nội địa khổng lồ và nguồn cung lao động dồi dào, giá rẻ. Tuy nhiên, đông dân chỉ là điều kiện cần, không phải là điều kiện đủ để trở thành cường quốc kinh tế. Việc biến “lợi tức” thành “lợi nhuận” đang là bài toán hóc búa nhất của Thủ tướng Narendra Modi và các nhà hoạch định chính sách.
Áp lực khổng lồ về tạo việc làm
Mỗi tháng, có khoảng 1 triệu thanh niên Ấn Độ bước vào thị trường lao động. Tuy nhiên, nền kinh tế không thể tạo ra đủ số lượng việc làm chất lượng cao để hấp thụ lực lượng này. Tỷ lệ thất nghiệp ở thanh niên luôn duy trì ở mức cao. Phần lớn lực lượng lao động (ước tính hơn 80%) đang làm việc trong khu vực phi chính thức (informal sector) – không có hợp đồng lao động, không có bảo hiểm xã hội, mức lương thấp và điều kiện làm việc bấp bênh.
Nếu không có việc làm, “lợi tức nhân khẩu học” có thể dễ dàng biến thành “thảm họa nhân khẩu học”, dẫn đến bất ổn xã hội, tội phạm gia tăng và bạo loạn.
Sự mất cân đối trong cấu trúc kinh tế
Ấn Độ nổi tiếng toàn cầu là một “siêu cường phần mềm”, thủ phủ gia công công nghệ thông tin (IT) và dược phẩm. Các thành phố như Bangalore hay Hyderabad là thung lũng Silicon của châu Á. Tuy nhiên, ngành dịch vụ công nghệ cao này chỉ tạo ra việc làm cho một nhóm nhỏ những người có học vấn cao, không thể giải quyết bài toán việc làm cho hàng trăm triệu thanh niên nông thôn.
Trong khi đó, ngành sản xuất chế tạo (manufacturing) – khu vực từng giúp Trung Quốc thu hút hàng chục triệu nông dân vào các nhà máy và thoát nghèo – lại phát triển tương đối chậm chạp tại Ấn Độ.
Mặc dù chính phủ đã phát động chiến dịch “Make in India” để biến đất nước thành công xưởng mới của thế giới, thu hút các gã khổng lồ như Apple, Samsung chuyển dời chuỗi cung ứng, nhưng rào cản về cơ sở hạ tầng, thủ tục hành chính phức tạp và hệ thống pháp luật đất đai vẫn cản trở bước tiến này.
Vấn đề phụ nữ trong lực lượng lao động
Một nghịch lý đau lòng tại quốc gia đông dân nhất thế giới là sự vắng bóng của nữ giới trong nền kinh tế chính thức. Tỷ lệ tham gia lực lượng lao động của phụ nữ Ấn Độ hiện chỉ dao động ở mức trên dưới 25% – thuộc hàng thấp nhất thế giới và thấp hơn nhiều so với mức bình quân toàn cầu.
Nguyên nhân bắt nguồn từ những quan niệm gia trưởng sâu sắc, thiếu cơ sở trông giữ trẻ an toàn, và tỷ lệ bạo lực giới còn cao khiến phụ nữ bị trói buộc vào công việc nội trợ. Ấn Độ không thể khai thác tối đa tiềm năng kinh tế nếu vẫn “để một nửa bầu trời” ở ngoài lề sự phát triển.
Đa dạng văn hóa và sức mạnh mềm trên toàn cầu
Quản trị 1,428 tỷ người không giống như quản lý một quốc gia thông thường, mà giống như quản lý một lục địa thu nhỏ. Khẩu hiệu quốc gia của Ấn Độ là “Thống nhất trong đa dạng” (Unity in Diversity), và đây không phải là một lời sáo rỗng.
Bức tranh ngôn ngữ và tôn giáo phức tạp bậc nhất
Theo những bản tin tổng hợp 24h thì không có một quốc gia nào trên thế giới có cấu trúc ngôn ngữ và tôn giáo phức tạp như Ấn Độ. Hiến pháp nước này công nhận tới 22 ngôn ngữ chính thức, trong đó tiếng Hindi và tiếng Anh được sử dụng làm ngôn ngữ giao tiếp của chính phủ liên bang, bên cạnh hàng trăm ngôn ngữ địa phương và hàng nghìn phương ngữ khác.
Về tôn giáo, Ấn Độ là nơi khai sinh của Ấn Độ giáo (Hindu giáo), Phật giáo, đạo Jain và đạo Sikh. Hiện nay, khoảng 80% dân số theo đạo Hindu, nhưng Ấn Độ cũng là nơi sinh sống của cộng đồng Hồi giáo lớn thứ ba thế giới (khoảng 200 triệu người), cùng hàng chục triệu người theo Thiên Chúa giáo, đạo Sikh và các tôn giáo khác.
Sự đa dạng này tạo nên một kho tàng văn hóa rực rỡ, những lễ hội đa sắc màu (như Diwali, Holi), nhưng đồng thời cũng là nguồn gốc của những căng thẳng và xung đột sắc tộc, tôn giáo dai dẳng kéo dài qua nhiều thế kỷ.
Sự trỗi dậy của Cộng đồng Ấn kiều (Diaspora)
Một trong những sức mạnh lớn nhất của Ấn Độ không nằm ở trong nước, mà nằm ở lực lượng kiều bào đông đảo. Với hơn 32 triệu người gốc Ấn sống ở nước ngoài, đây là cộng đồng hải ngoại lớn nhất thế giới.
Họ không chỉ gửi về lượng kiều hối khổng lồ (vượt mốc 100 tỷ USD/năm, đứng đầu thế giới), mà còn nắm giữ những vị trí quyền lực nhất trong nền kinh tế tri thức toàn cầu.
Hàng loạt tập đoàn công nghệ lớn nhất thế giới hiện đang được điều hành bởi các CEO gốc Ấn (Sundar Pichai của Google, Satya Nadella của Microsoft, Shantanu Narayen của Adobe…).
Ở lĩnh vực chính trị, những người gốc Ấn cũng vươn tới các đỉnh cao quyền lực tại Mỹ, Anh Quốc và Canada. Lực lượng Diaspora này chính là cầu nối vững chắc, giúp vận động hành lang và gia tăng ảnh hưởng địa chính trị của New Delhi trên trường quốc tế.
Sức mạnh lan tỏa của Bollywood và Yoga
Điện ảnh Bollywood (với trung tâm tại Mumbai) sản xuất số lượng phim nhiều nhất thế giới mỗi năm, xuất khẩu các giá trị văn hóa, âm nhạc và lối sống Ấn Độ đến khắp Nam Á, Trung Đông và Châu Phi.
Bên cạnh đó, Yoga – di sản tâm linh cổ đại của Ấn Độ – đã trở thành một hiện tượng toàn cầu, được Liên Hợp Quốc chọn ngày 21/6 hàng năm là Ngày Quốc tế Yoga, đóng góp lớn vào quyền lực mềm của quốc gia tỷ dân.
Thách thức sinh tồn – hạ tầng, đô thị hóa và môi trường
Khi hơn 1,428 tỷ người cùng sinh sống, di chuyển, tiêu dùng và xả thải trên cùng một vùng lãnh thổ, áp lực đặt lên tài nguyên thiên nhiên và cơ sở hạ tầng là vượt sức tưởng tượng.
Quá trình đô thị hóa và những khu ổ chuột khổng lồ
Hiện tại, khoảng 65% dân số Ấn Độ vẫn sống ở nông thôn. Tuy nhiên, hàng chục triệu người đang ồ ạt đổ về các đại đô thị như Mumbai, New Delhi, Kolkata mỗi năm để tìm kiếm cơ hội đổi đời.
Quá trình đô thị hóa tự phát và quá tải này dẫn đến sự phình to của các khu ổ chuột (slums) – nơi người dân sống trong điều kiện vệ sinh tồi tệ, thiếu điện, thiếu nước sạch và dễ tổn thương trước dịch bệnh.
Khu ổ chuột Dharavi ở Mumbai là một trong những khu ổ chuột lớn nhất châu Á, là minh chứng rõ rệt nhất cho sự bất bình đẳng giàu nghèo tột độ tại quốc gia này.
Cuộc khủng hoảng nước sạch
Đây là mối đe dọa an ninh lớn nhất đối với Ấn Độ. Dù chiếm khoảng 18% dân số thế giới, Ấn Độ chỉ sở hữu 4% nguồn tài nguyên nước ngọt toàn cầu. Mực nước ngầm tại nhiều bang nông nghiệp đang sụt giảm ở mức báo động do khai thác quá mức để tưới tiêu.
Tại các thành phố lớn, hàng triệu người thường xuyên phải phụ thuộc vào các xe bồn chở nước trong những tháng mùa hè khô hạn. Nếu không có những biện pháp quản lý tài nguyên nước quyết liệt, quốc gia đông dân nhất thế giới có thể phải đối mặt với “ngày không nước” (Day Zero) trên diện rộng trong tương lai gần.
Ô nhiễm không khí và Biến đổi khí hậu
Bầu không khí tại Ấn Độ đang trong tình trạng khẩn cấp. Vào mùa đông, thủ đô New Delhi và các thành phố phía Bắc thường xuyên chìm trong lớp sương mù độc hại do khí thải công nghiệp, khói xe và tập tục đốt rơm rạ của nông dân. Theo nhiều thống kê, Ấn Độ thường xuyên đóng góp quá nửa danh sách các thành phố ô nhiễm không khí tồi tệ nhất thế giới.
Bên cạnh đó, biến đổi khí hậu đang giáng những đòn nặng nề lên quốc gia tỷ dân. Sự tan băng ở dãy Himalaya (nguồn cung cấp nước cho các con sông lớn như sông Hằng, sông Brahmaputra), cùng với những đợt nắng nóng kỷ lục vượt quá 45°C và lũ lụt thất thường, đang đe dọa trực tiếp đến an ninh lương thực và sinh mạng của hàng trăm triệu người nghèo.
Kết luận
Việc vươn lên trở thành quốc gia đông dân nhất thế giới không phải là một chiếc cúp vàng được trao vĩnh viễn, mà là một lăng kính phóng đại mọi thành tựu cũng như mọi khiếm khuyết của Ấn Độ.
Nhiều nguồn tin tức cho thấy, với hơn 1,428 tỷ con người mang trong mình sức mạnh vô song của sự trẻ trung, khát vọng vươn lên và tinh thần khởi nghiệp mãnh liệt. Nếu chính phủ Ấn Độ có thể gỡ bỏ những nút thắt về hạ tầng, cải tổ triệt để hệ thống giáo dục, giải quyết bài toán môi trường và trao quyền thực sự cho phụ nữ, quốc gia này chắc chắn sẽ là động lực tăng trưởng chính của kinh tế toàn cầu trong suốt nửa sau của thế kỷ 21.
Nguồn: Sưu tầm
